Budownictwo drewniane. Charakterystyka, cechy, przykłady.

Charakter sakralnej architektury drewnianej wynika z właściwości budulca. Kościoły miały dwu- lub trzyczłonowy układ, długie, węższe od nawy prezbiterium zamknięte było prosto albo trójbocznie, zaś na osi lub z boku kościoła znajdowała się kruchta. Początkowo przeważał typ fasady bezwieżowej, co XVIII wieku zaczęło ulegać zmianie na rzecz fasady dwuwieżowej.

Znane są przykłady przenoszenia form właściwych monumentalnej architekturze kamiennej na mniejsze i uboższe realizacje drewniane. Ten czysto dekoracyjny zabieg, który nie polegał na przełożeniu konstrukcji obiektu na jego wygląd, obrazuje kreatywność architektów starających się osiągnąć satysfakcjonujący efekt wizualny jak najmniejszym nakładem środków. Pięknym przykładem takiej swojskiej redakcji założeń wielkich mistrzów jest świątynia w Tomaszowie Lubelskim oraz modrzewiowy kościół w Borowicy o czystej klasycystycznej bryle.

Pomimo dowolności twórczej architektów jesteśmy w stanie wyróżnić grupy budowli o podobnych cechach formalnych. W powiecie radzyńskim występuje duża liczba osiemnastowiecznych kościołów drewnianych z dwoma przybudówkami, które wraz ze ścianą prezbiterium stanowią rodzaj „tylnej fasady” (Kolembrody, Witoroż, Horodyszcze, Bezwola). Grupę kościołów kraśnickich budowanych ok. poł. XVIII wieku wyróżnia dach (wspólny dla nawy i prezbiterium) z kalenicą i okapem prowadzonymi na jednym poziomie dookoła budowli (Rzeczyca Księża, Rzeczyca Ziemiańska, Boby, Księżomierz). Grupę podlaską również cechuje wspólny dla nawy i prezbiterium dach. Linia okapu jest łamana, przęsło chórowe i okap znajdują się na jednym poziomie. Plan kościoła i elewacja są ściśle geometryczne. Przy prezbiterium znajdują się dwa aneksy – zakrystia i skarbiec – kryte dachem pulpitowym (Bezwola, Ostrówki, Witoroż).

Tak jak kościoły, tak i wolnostojące przy nich dzwonnice posiadają charakterystyczne cechy umożliwiające uszeregowanie ich w grupy. Wznoszone na kwadratowym planie, dwukondygnacyjne dzwonnice o konstrukcji słupowo-ramowej oszalowanej deskami kryto dachami namiotowymi. Na Lubelszczyźnie wyróżnia się pięć typów dzwonnic. Pierwszy typ o pochyłych ścianach, obecny przy wiejskich kościółkach południowo-wschodniej Lubelszczyzny, nie posiada podziału na kondygnacje, zaś otwory umieszczane są w górnej strefie budynku. Z kolei drugi typ występujący na Zamojszczyźnie, również o pochyłych ścianach, wyróżnia się nadwieszoną izbicą. Dzwonnice obecne przy kościołach i cerkwiach greckokatolickich terenu Podlasia, ziemi chełmskiej i Zamojszczyzny posiadają już dwie kwadratowe kondygnacje: dolną szerszą, górną zaś z otwartą galerią słupową z zastrzałami. Ciekawie prezentuje się obecny na obszarze ziemi chełmskiej i Zamojszczyzny typ dzwonnic cerkiewnych o dwóch kondygnacjach jednakowej szerokości z wydatnym okapem nad dolną kondygnacją wspartym na słupach z zastrzałami (z podcieniem dookoła, a także efektowną galerią u góry).

Osobny temat stanowi drewniana architektura małomiasteczkowa, którą tworzą budynki mieszkalne, gospodarcze (spichlerze, młyny), a także obiekty architektury sakralnej – urokliwe drewniane kościółki. Wznoszono domy o konstrukcji zrębowej, zwęgłowane na tzw. „rybi ogon” lub „obłap”. Były to prostokątne budynki – jedno- lub dwutraktowe, kryte dwu- lub czterospadowymi dachami. Belki stropów wspierano na słupach (tragarzach), zaś zewnętrzne ściany bielono. Budowle ustawiano szczytami w stronę ulicy. Nieco inny typ architektoniczny prezentuje drewniane budownictwo wielkomiejskie, na przykład architektura Lublina (domy na Podzamczu, przy ul. Szewskiej i Krawieckiej). Obiekty te noszące cechy klasycystycznych budowli murowanych, zostały niestety całkowicie zniszczone przez działania wojenne i znane są tylko z zachowanych rysunków.

 

Bibliografia:

Katalog wystawy „Architektura Lubelszczyzny w przekroju historycznym”, Lublin 1951.

Kowalczyk J., Architektura sakralna między Wisłą a Bugiem w okresie późnego baroku, [w:] Między Wschodem a zachodem, cz. III Kultura artystyczna, red. T. Chrzanowski, Lublin 1992.

Śladkowski W., Aleksandrowicz A., W latach zaborów i nadziei wolności (1795-1831), [w:] Z przeszłości kulturalnej Lubelszczyzny, red. A. Aleksandrowicz, R. Gerlecka, W. Śladkowski, S. Tworek, Lublin 1978.

 

Projekty "Pejzaż kulturowy miasteczek Lubelszczyzny" i "Architektura drewniana miasteczek Lubelszczyzny" dofinansowano ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.