Miasteczka

W badaniach nad drewnianą architekturą Lubelszczyzny istotnym było sprecyzowanie zasięgu terytorialnego historycznych granic regionu, który na skutek wydarzeń politycznych na przemian pozyskiwał i tracił swoje ziemie. Nazwy "Lubelszczyzna" zaczęto używać w 1919 roku w momencie utworzenia województwa lubelskiego określając tym mianem tereny usytuowane w międzyrzeczu Wisły i środkowego Bugu. W literaturze przedmiotu nazwę stosuje się także w analizach zjawisk sięgających średniowiecza.

Tereny Lubelszczyzny obejmują ziemie dawnego pogranicza polsko-ruskiego, pogranicze Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego, części obszarów woj. podlaskiego, brzeskiego, bełskiego, ruskiego, sandomierskiego oraz ziemi chełmskiej. Ponieważ do roku 1975 do województwa lubelskiego należały tereny województwa zamojskiego, bardzo często stosuje się sztuczny podział na Zamojszczyznę i Lubelszczyznę.

Każde z lubelskich miasteczek posiada wyjątkowe cechy tworzące specyfikę kulturowego krajobrazu międzyrzecza Wisły i środkowego Bugu. Powstające w różnych okresach, najstarsze datowane nawet na koniec XII wieku, i pracujące przez wieki na statut miasta osady wykształcały lokalne tradycje, budując obraz barwnej i tętniącej życiem Lubelszczyzny.

Miasteczka traciły prawa miejskie w różnym czasie, jednak zdecydowana większość zachowała je do momentu tzw. przemiany na osady w latach 1869-1870, czasie dynamicznych zmian gospodarczych, które zdaniem jednych były koniecznością mającą zakończyć gehennę pogrążonych w kryzysie miasteczek, a zdaniem drugich umożliwiały zaborcy usprawnienie przeprowadzanej akcji rusyfikacyjnej.

Miasteczka, stanowiące wypadkową miasta - ośrodka przemysłu i handlu oraz ukierunkowanej na rolnictwo wsi, które w okresie I Rzeczypospolitej na Lubelszczyźnie występowały w liczbie 114, posiadały unikalną w skali kraju zabudowę podcieniową. Architektura, wywodząca się prawdopodobnie z XIV wiecznego budownictwa, a skupiająca się najczęściej wokół rynków miasteczek, rozwijała się wzdłuż szlaków handlowych ku Bałtykowi. Podcienia w codziennym życiu lokalnej wspólnoty pełniły ważne funkcje. Nietrudno wyobrazić sobie przepełnione gwarem miasteczko z rynkiem będącym ośrodkiem tak handlu, jak życia towarzyskiego, na terenie którego można było nie tylko zaopatrzyć się w produkty drobnego rzemiosła, ale także miło spędzić czas, pogawędzić, poplotkować. Potrzeby te doskonale realizowały podcienia: tworzyły przestrzeń wystawową, stanowiły miejsce spotkań, a w razie potrzeby udzielały schronienia przed żarem letniego słońca lub deszczem. Małomiasteczkowy rynek niejednokrotnie przewyższał urodą wielkomiejskie założenia tego typu. Budowano okazale, lecz tak, by nie stracić na użyteczności miejsca łącząc przyjemne z pożytecznym. Do dziś zachowały się jedynie pojedyncze przyrynkowe domy podcieniowe, oraz usytuowane na przedmieściach inspirowane nimi chałupy, które wraz z prowadzącymi doń bramami czy furtkami stanowiły spójną architekticznie całość.

 

Bibliografia:

Górak J., Miasta i miasteczka Zamojszczyzny, Zamość 1990.

Górak J., Podcieniowa zabudowa miasteczek Lubelszczyzny, Zamość 1996.

Kurzątkowski M., Procesy integracyjne w kulturze artystycznej ziem między Wisłą i środkowym Bugiem na przykładzie architektury, [w:] Między Wschodem a Zachodem, cz. III: Kultura artystyczna, red. T. Chrzanowski, Lublin 1992, s. 15-22.

Projekty "Pejzaż kulturowy miasteczek Lubelszczyzny" i "Architektura drewniana miasteczek Lubelszczyzny" dofinansowano ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.