Drewniana architektura Wojsławic

Wojsławice to przykład miasteczka dawnej ziemi chełmskiej, które położone na trudno dostępnym, prawie bagnistym terenie, miało utrudnione możliwości rozwoju. Jednym ze skutków owych ograniczeń była rozbudowa wzdłuż przedmiejskich ulic. Pośrodku miasta wytyczony został kwadratowy rynek, z którego naroży wychodziły ulice. Jego podstawę stanowi droga prowadząca z Krasnegostawu do Hrubieszowa. Oddziela ona rynek od otoczonej zielenią przestrzeni z synagogą i nieistniejącą dzisiaj szkołą żydowską, co pozwala przypuszczać, że obszar ten od początku przeznaczony był do zasiedlenia przez nowoprzybyłych osadników. O wielokulturowym charakterze Wojsławic świadczy fakt, że w 1508 roku na terenie miasteczka odnotowano istnienie kościoła i trzech cerkwi. Cała zabudowa miasta, zarówno obiekty architektury sakralnej, jak i użyteczności publicznej (skład solny, jatki) i prywatnej, była drewniana. Prawdopodobnie jako pierwszą murowaną budowlę wzniesiono – tak jak często miało to miejsce w innych miasteczkach – kościół (1608). Z biegiem czasu powstawały kolejne murowane budynki, jednak właściwa architektura Wojsławic, wielokrotnie całkowicie niszczona pożarami, długo zachowała zarówno drewniany charakter, jak i własne cechy stylowe.

Do naszych czasów niewiele pozostało z dawnej, podcieniowej zabudowy rynkowej. Przeprowadzona przez Jana Góraka analiza poszczególnych rzutów drewnianych domów wykazała, że wszystkie działki, na których zostały one pobudowane, miały zbliżoną głębokość równą około 15,5 m. Wobec tak wąskich działek budowlanych zasadnym był szczytowy układ domów, który na skutek zniszczeń i kolejnych odbudów ulegał zmianom poprzez łączenie domów w zwarte bloki. Jednoczesne zachowanie tradycyjnych podcieni przekształciło układ budynków w typ kalenicowy, widoczny w zabudowie Wojsławic okresu międzywojennego. Przyrynkowe domy posadowione na niewielkich podmurówkach wykonano z sosnowych bali w konstrukcji słupowej. Dwuspadowe (pierwotnie zapewne naczółkowe) dachy, kryte były gontem.

Nie ulega wątpliwości, że zabudowa rynku znacząco różniła się od architektury ulic przedmiejskich. Pochodzący z roku 1779 regestr pogorzeliska podaje zwięzłe opisy przedmiejskich domów, które uległy zniszczeniu. Dominującym typem zabudowy była wówczas chałupa złożona z izby, sieni i komory. Dokument wspomina również o trzech chałupach, które oprócz izby, sieni i komory zawierały alkierz, a także o jednej dwurodzinnej (podwójnej) chałupie.

Podstawowym wojsławickim typem osiemnastowiecznej chałupy chłopskiej była według Góraka jednotraktowa, szerokofrontowa chałupa z centralnie umieszczoną sienią na przestrzał. Sień warunkowała organizację przestrzeni wewnętrznej budynku – po jednej stronie znajdowała się doświetlona przeważnie dwoma oknami izba mieszkalna, po drugiej zaś komora. Ten podstawowy typ chałupy posiadał piec chlebowy i grubowy, jak również kominek. Budowlę wznoszoną przeważnie w konstrukcji wieńcowej i nakrywano czterospadowym słomianym dachem. Takie rozwiązanie architektoniczne właściwe było budynkom zamieszkałym przez rodziny o niższym statucie materialnym. Domy najbogatszych gospodarzy (według dokumentu z 1779 roku: piekarza i pocztarza) były półtora-, lub dwutraktowe z komorą i alkierzem. Typem chałupy zamieszkiwanej przez średniozamożnych właścicieli była chałupa dwurodzinna.

Opisana powyżej zabudowa charakterystyczna dla osiemnastowiecznych Wojsławic zmieniła się około roku 1864. Mimo iż w dalszym ciągu chałupy budowane były w układzie kalenicowym na analogicznym do wcześniejszego planie, nie zachowywały już wszystkich cech dawnego budownictwa. Coraz częściej stosowano typ półtora- lub dwutraktowy zwieńczony dachem naczółkowym z arkadowym kominem. Zaprzestano stosowania okapu krokwiowego na rzecz belkowego, który coraz częściej nosił znamiona indywidualnego zdobnictwa architektonicznego w postaci profilowanych belek.

Do pierwszej wojny światowej na terenie Wojsławic wciąż najpopularniejszy był jedno- lub dwutraktowy typ chałupy. W latach 1916-1945 coraz częściej zaczyna występować chałupa o zróżnicowanym, niejednolitym planie, jedno-, półtora- lub dwutraktowa z bocznym wejściem, w której występowanie sieni nie jest już regułą, a podział wnętrza różni się od typowego. Ten zanik tradycjonalizmu w budowaniu tłumaczony jest przede wszystkim potrzebą szybkiej i możliwie taniej odbudowy zniszczonych działaniami wojennymi ulic. Innym czynnikiem był wzrost liczby użytkowników chałupy na skutek zakładania własnych rodzin przez kolejnych mieszkańców domu, czego owocem były podziały i reorganizacja dawnej przestrzeni mieszkalnej.

Pierwsze lata powojenne kontynuowały wspomniany oszczędnościowy typ budownictwa, jednak z biegiem czasu użyteczność wiejskich założeń uległa barbaryzacji pod wpływem fali rosnącego w popularność podmiejskiego typu „willowego”.

Bibliografia:

Górak J., Budownictwo drewniane miasteczka Wojsławice, [w:] „Studia i Materiały Lubelskie”, t. 7, Lublin 1967.

Projekty "Pejzaż kulturowy miasteczek Lubelszczyzny" i "Architektura drewniana miasteczek Lubelszczyzny" dofinansowano ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.