Architektura drewniana - słowniczek

alkierz: 1. wydzielony wyraźnie w bryle budynku narożnik lub narożna dobudówka, o rzucie na ogół kwadratowym lub prostokątnym, kryte często osobnym dachem; alkierz wykształcił się w 1 poł. XVI wieku z narożnych baszt warownych zamków. W Polsce charakterystyczny zwłaszcza dla dworów XVI wieku i pałaców XVII wieku; w budownictwie dworów murowanych i drewnianych utrzymywał się do XIX wieku. 2. mała izba mieszkalna na dworach i pałacach, na ogół narożna, będąca garderobą, sypialnią, gabinetem, czasem alkową; 3. izba mieszkalna w karczmach; 4. w budownictwie wiejskim izba na przechowywanie ziarna, tzw. szafarnia.

architraw, epistyl, nadsłupie, belka spoczywająca na kolumnach (filarach, pilastrach), najniższy i najważniejszy człon belkowania; pierwotną funkcją architrawu było podtrzymywanie belek stropu ukrytych za fryzem.

archiwolta: 1. profilowane lub ornamentowane czoło arkady, element dekoracyjny, pokrywający krzywiznę konstrukcyjnego łuku. 2. łuk konstrukcyjny w zamknięciu górą portali rom. i got., powtarzający się kilkakrotnie w biegnących w głąb uskokach, najczęściej ozdobiony rzeźbą.

arkada, element architektoniczny składający się z dwóch podpór (filarów, kolumn) zamkniętych górą łukiem. W zależności od funkcji arkada dzieli się na: konstrukcyjne - pełniące rzeczywistą funkcję dźwigania lub odciążania i dekoracyjne; w zależności od rodzaju podpór noszą nazwę: filarowych, kolumnowych, filarowo-kolumnowych itp. Arkada występuje pojedynczo, najczęściej jednak w rzędzie, tworząc podstawowy element wielu budowli lub ich części: partii międzynawowych w kościołach, krużganków arkadowych, loggii itp. Niesłusznie jest nazywane arkadami rzędu podpór zamkniętych górą poziomo. Ślepa arkada (blenda arkadowa) ma otwór zamknięty ścianą przylegającego muru.
 

bal, tarty element drewniany

 

balustrada: 1. ażurowa ścianka parapetowa stosowana w ogrodzeniach, do zabezpieczania mostów, schodów, tarasów, balkonów, galerii itp., do podziałów wnętrza, np. w kościołach dla oddzielenia prezbiterium od nawy, do obramienia płaskiego dachu (attyka) lub w celach czysto dekoracyjnych do zwieńczenia ścian. Balustrada składa się z tralek kamiennych, drewnianych lub metalowych, połączonych u podstaw cokołem, u góry poręczą; 2.  przysłupowa konstrukcja.

baza, podstawa kolumny, filara, pilastra, dźwigająca trzon. Jej gł. elementami są: kwadratowa płyta (plinta) oraz wałki (torusy) rozdzielone wklęską (trochilusem).

belka, element drewniany (ociosany lub tarty) o dużym przekroju

 

belka stropowa, element nośny stropu

 

belka tęczowa = tęcza

 

belka wiązarowa, element wiązara dachowego opart na oczepie; w budynkach murowanych na namurnicy lub bezpośrednio na ścianie

 

belkowanie, w porządkach klasycznych i ich interpretacji w architekturze nowożytnej najwyższy, poziomy, spoczywający na kolumnach (półkolumnach, pilastrach itp.) trójdzielny człon składający się z architrawu, fryzu i gzymsu; ukształtowanie i proporcje mają charakterystyczne dla poszczególnych porządków architektonicznych.

biegun pionowy, czop służący do zawieszania drzwi lub wrót

bierwiono, element drewniany (okrągły, ciosany lub przetarty) używany do budowy ścian o konstrukcji zrębowej lub konstrukcji sumikowo-łątkowej

boniowanie, dekoracyjne opracowanie lica muru kamiennego przez profilowanie zewnętrznych krawędzi poszczególnych ciosów lub naśladowanie tego w tynku. Powstają w ten sposób poziome, a zwykle także i pionowe podziały rowkowe powierzchni. Boniowane bywają całe elewacje budynku, poszczególne kondygnacje, cokoły, odcinki ścian, narożniki, kolumny, pilastry i obramienia otworów. Poszczególne typy boniowania zależne są od układu rowków (płytowy, pasowy), ukształtowania płyt (płaskie, wypukłe) oraz faktury ich powierzchni (polerowana, szlifowana, groszkowa, rustykowana itp.).

cokół: 1. najniższy nadziemny człon budowli lub poszczególnych elementów architektonicznych (np. kolumny, filaru, portalu), stanowiący ich podstawę konstrukcyjną albo wyłącznie wizualnie, na ogół wysunięty uskokowo w stosunku do górnych partii muru, często wyodrębniony odmiennym materiałem, fakturą (np. boniowaniem) i osobnym gzymsem zwanym cokołowym. W większych budynkach występuje na całej dolnej kondygnacji zwanej wówczas przyziemiem cokołowym; 2.  postument.
 

czarna kuchnia, pomieszczenie z paleniskiem oświetlone wyłącznie przez otwór kominowy

 

czop i gniazdo, jeden ze sposobów łączenia dwóch elementów drewnianych na długość lub pod kątem w postaci wypustu (czopa) osadzanego w otworze (gnieździe)

dach, część budynku ograniczająca go od góry i zabezpieczająca przed wpływami atmosferycznymi. Ochrania bezpośrednio strop lub sklepienia najwyższej kondygnacji, bądź stanowi bezpośrednie nakrycie wnętrza

 

dach jednospadowy, dach pulpitowy, dach o jednej ukośnej połaci

 

dach dwuspadowy, dach o dwóch połaciach, których styk tworzy kalenicę

 

dach czterospadowy, dach o czterech połaciach, których styk dwóch większych tworzy kalenicę

 

dach mansardowy, dach łamany o połaciach nachylonych pod różnym kątem, jego dolne połacie są bardziej strome od górnych

 

dach naczółkowy, dach dwuspadowy ze szczytami w górnej części ściętymi niewielkimi, trójkątnymi połaciami, zwanymi naczółkami

 

dach namiotowy, dach o trójkątnych połaciach zbiegających się górą w jednym punkcie; liczba połaci zależy od planu budynku, najpowszechniejsze są czteropołaciowe

dranica, część kłody rozszczepiona wzdłuż włókien siekierą i klinami

empora, rodzaj galerii otwartej do wnętrza głównie w kościołach, mającej na celu powiększenie powierzchni dla uczestników nabożeństwa lub stworzenie oddzielnego pomieszczenia

 

facjatka, facjata, pomieszczenie mieszkalne w kondygnacji strychowej, którego okna, przebite przez połać dachu, ujęte są we własne ścianki, nakryte osobnym daszkiem, prostopadłym do kalenicy dachu; często nazywana bywa  mansardą.

fasada, staropolska facjata, elewacja budynku wyróżniona od pozostałych odmienną kompozycją architektoniczną (rozczłonkowanie architektoniczne; zwieńczenia, wieże, szczyty, kontrasty kolorystyczne użytych materiałów budowlanych, mozaiki, sgraffita, dekoracja malarska itp.), zawierająca przeważnie główne wejście; może być podporządkowana ogólnej kompozycji budynku i jako integralna część bryły odpowiadać jej wewnętrznym podziałom lub odgrywać rolę niezależną, np. dostawiona do budowli centralnej.
 

Faseta, ukośne lub zaokrąglone ścięcie narożnika między ścianą i stropem

 

faza, ukośne ścięcie krawędzi traktowane jako motyw zdobniczy, rodzaj profilu

filar, w architekturze pionowa podpora, najczęściej wolnostojąca, o funkcji podobnej jak kolumna (może mieć również bazę, głowicę, nasadnik), o przekroju wielobocznym (najczęściej czworobocznym, czasem ośmiobocznym), z kamienia, cegły, betonu itp.

 

framuga, wnęka w murze, w której osadzone jest okno (f. okienna) lub drzwi (f. drzwiowa); występuje między licem wewnętrznym ściany i płaszczyzną zewnętrzną osadzenia; framuga podokienna - wnęka pod oknem np. na grzejniki centralnego ogrzewania.

fryz: 1 pozioma część belkowania w porządkach klasycznych zawarta między architrawem a gzymsem; 2. poziomy pas dekoracyjny, stosowany w architekturze (f. płaskorzeźbione, ceramiczne, malowane) i w innych sztukach (malarstwo, grafika, rzemiosło artystyczne).

fuga   = spoiwa;   = wpust

fundament, posada, podwalina, podkład, element konstrukcyjny poniżej podłogi najniższego pomieszczenia, przenoszący ciężar budynku na grunt.

futryna, ościeżnica, rama drewniana umocowana w otworze, służąca do zawieszania skrzydeł okiennych lub drzwiowych. W budownictwie wiejskim dolny element framugi okiennej (warcaby) bywa nazywany stolcem lub leżuskami, górny – czapką.
 

gabaryt, największe (lub maksymalne) wymiary obrysu budowli w planach i przekrojach; w urbanistyce - maksymalna dozwolona wysokość obudowy ulic i placów mierzona od poziomu ziemi do gzymsu. Gabaryt wyrównany lub jednolity występuje w przypadku, gdy wszystkie domy stojące w pierzei ulicy lub placu są jednakowej lub bardzo nieznacznie zróżnicowanej wysokości.

galeria: podłużne pomieszczenie w formie empory, ganku, loggi lub przejścia, biegnące wzdłuż ścian w górnych kondygnacjach budynku, wewnątrz lub zewnątrz, bądź łączące ze sobą dwie części jednej budowli albo dwie osobne budowle na parterze lub w wyższej kondygnacji; także najwyższy balkon w teatrze

ganek: 1. parterowa albo piętrowa, drewniana lub murowana przybudówka ze schodami przed wejściem do budynku, przeważnie do sieni, nakryta dwuspadowym daszkiem wspartym na słupach połączonych balustradą, niekiedy oszalowana i zaopatrzona w okna. Część piętrowa bywa czasem otwarta, podobnie jak dolna, lub zawiera izbę mieszkalną; 2. długie, najczęściej drewniane przejście o charakterze otwartego korytarza, krużganku, balkonu lub galerii, obiegające z zewnątrz budynek gospodarczy (np. lamusy i spichlerze) lub łączące od podwórza pomieszczenia w domach miejskich. Ganek może być umieszczony bezpośrednio na murze (np. w średniowiecznym budownictwie obronnym) lub wsparty na filarach, słupach (np. ganek renesansowych dziedzińców).
głowica, kapitel, górna, wieńcząca część kolumny, pilastra, filara, ukształtowana plastycznie. Pełni funkcję konstrukcyjną jako człon pośredniczący między podporą i elementami podpieranymi.

gonty, szkudły, skuły, wąskie, długie deseczki (szer. 80-100 mm, dł. 600-700 mm, grubość grzbietu ok. 15 mm), z drewna jodłowego, sosnowego, modrzewiowego, osikowego, dębowego lub bukowego, używane do krycia dachów i ścian budynków, głównie drewniane; gonty mają najczęściej kształt prostokątny; niekiedy o urozmaiconym przekroju dolnej części, np. w kształcie łuski (do krycia powierzchni krzywych). Gonty zaopatrzone są z jednej strony we   w p u s t y,   z drugiej - w   g r z e b i e n i e,   co umożliwia ich ścisłe łączenie. Krycie gontem może być pojedyncze, podwójne lub wielowarstwowe; znane w całej Europie od starożytności.

gzyms, korona, krajnik, ucios, plata, architektoniczny element w formie poziomego (zwykle profilowanego) występującego przed lico muru pasa pojedynczego lub złożonego, o krawędziach przebiegających w płaszczyźnie równoległej do ściany.
 

hełm, w architekturze zwieńczenie wieży, często o ozdobnym kształcie, wykonane z drewna (kryte blachą, dachówką, gontem), czasem z kamienia lub cegły.
 

iglica, zwieńczenie w kształcie bardzo wysokiego, wysmukłego ostrosłupa lub stożka, stanowiące nakrycie wieży lub zakończenie hełmu; czasem sam hełm bardzo wysmukłego kształtu.

izbica: 1. konstrukcja drewniana, stalowa lub kamienna o kształcie ostrosłupa trójkątnego, służąca do zabezpieczania podpór mostu lub budowli hydrotechnicznych; 2. we wczesnym średniowieczu element składowy drewnianych wałów w grodach; 3. najwyższa, nadwieszona kondygnacja występująca w wieżach drewnianych.
 

jaskółczy ogon: 1. motyw dekoracyjny w kształcie dwóch odwróconych od siebie ćwierćkoli; formę tę ma np. pewien typ blankowania późnośredniowiecznego; 2. jeden z systemów łączenia konstrukcji drewnianych; zob. łączenie ciesielskie, węgieł.

Jętka, poziomy element łączący parę krokwi, stanowiący usztywnienie poprzeczne wiązara

 

kadzielnica, trybularz, naczynie liturgiczne służące do okadzania w czasie nabożeństw; zwykle niewielkie, na nóżce, czasem z ażurową pokrywką, zawieszone na trzech, rzadziej na czterech łańcuszkach, ujętych górą w uchwyt; w Kościele zachodniochrześcijańskim dodatkiem do kadzielnicy jest naczynko do przechowywania kadzidła, tzw. łódka (navicula), z łyżeczką do nabierania; wykonane z metalu i często bogato zdobione.

Kalenica, górna pozioma krawędź dachu stanowiąca linię styku dwóch połaci

kapitel   = głowica.

kapliczka przydrożna, niewielka budowla kultowa, wznoszona przy drogach lub rozdrożach w celach wotywnych, dziękczynnych, obrzędowych itp.

kaseton, skrzyniec, szafa, zagłębienie w stropie drewnianym między odcinkami krzyżujących się belek lub utworzone przez wprowadzenie między belki stropowe poprzecznych beleczek lub listew, dzielących przestrzenie międzybelkowe na wgłębione pola (tzw. strop kasetonowy); kasetony stosowane dla celów dekoracyjnych występują powszechnie również w architekturze murowanej, na stropach, sklepieniach, kopułach, podłuczach arkad itd.; wykuwane są w kamieniu lub wyrabiane w stiuku i tynku.

kleszcze, zwykle zdwojone poziome elementy konstrukcyjne obejmujące krokwie i słupy; występują m.in. w więźbach płatwiowo-kleszczowych

kluczyna   = sochowa konstrukcja dachu.

kolumna, pionowa podpora architektoniczna o przekroju kolistym lub wielkokątnym, pełniąca również funkcje dekoracyjną; składa się z trzech części:   => głowicy, trzonu i bazy, lub przynajmniej dwóch pierwszych; wykonywana z kamienia (o trzonie monolitycznym lub złożonym z bębnów łączonych czopami), z cegły lub drewna (niekiedy pokrytych zaprawą), a od XIX w z żeliwa.
 

konstrukcja plecionkowa, kosznica, konstrukcja polegająca na wypłataniu ściany z wikliny lub gałęzi zakładanych między osadzonymi w ziemi żerdziami

 

konstrukcja przysłupowa, system konstrukcyjny polegający na opasaniu zrębowych ścian słupami dźwigającymi ciężar piętra lub dachu

 

konstrukcja słupowo-plecionkowa, konstrukcja plecionkowa wzmocniona słupami narożnymi lub ustawionymi w linii ścian

 

konstrukcja sumikowo-łątkowa, konstrukcja ścian złożona ze słupów zwanych łątkami i z poziomych bierwion – sumików

 

konstrukcja szkieletowa, słupowo-ramowa, ryglowa, szachulec, mur pruski, konstrukcja ścian złożona ze słupów ustawionych na kamieniach lub podwalinie, górą połączonych oczepem oraz z poziomych rygli i ukośnych zastrzałów; pola między elementami szkieletu wypełniane rozmaitymi materiałami, m.in. drewnem, gliną i cegłą

 

konstrukcja zrębowa, wieńcowa, konstrukcja ścian polegająca na układaniu poziomo bierwion jedno na drugim, w narożnikach połączonych ze sobą w tzw. węgły, będące skrzyżowaniem dwóch elementów, zabezpieczonych przed rozsuwaniem się złączami ciesielskimi

krążyna, biczka, biga, prawidło, pomocnicza rozbieralna konstrukcja podpierająca, najczęściej drewniana, umożliwiająca wykonywanie (z cegły, betonu, żelbetu) sklepień, łuków itp.

krokiew, krawężynica, w więźbie dachowej pochyła belka drewniana, stalowa, żelbetowa, dźwigająca poszycie dachu.

kroksztyn, wystające przed lico muru zakończenie belki stropowej lub podobny kształtem, architektoniczny element podtrzymujący drewniany, kamienny lub żelazny, osadzony w ścianie i wysunięty silnie przed jej lico.

łata, poziomy element o niewielkim przekroju prostopadły do krokwi, zwykle mocowany bezpośrednio do nich, stanowiący podkład pod pokrycie dachu

 

łątka, słup z wyżłobionymi rowkami (pazami), element konstrukcji sumikowo-łątkowej

łęczysko, część łuku, sporządzona z drewna, metalu, rogu lub tworzyw kombinowanych, sklejanych warstwami, np. listew drewnianych, płytek rogu, ścięgien pokrytych skórą, czasem skórą malowaną; łęczysko ma dwa ramiona, górne i dolne, zaopatrzone w zaczepy, czyli wycięcie, dla założenia cięciwy; zewnętrzna część zwana   g r z b i e t e m,   część zwrócona do łucznika -   b r z u ś c e m,   uchwyt -   m a j d a n e m. 

łuk, łęk, element architektoniczny, konstrukcyjny lub dekoracyjny, zwykle zakrzywiony i podparty.
 

mansarda, pomieszczenie mieszkalne znajdujące się w kondygnacji strychowej; termin początkowo stosowany do pomieszczeń pod dachem mansardowym, także popularna nazwa takiego dachu; też facjatka. [od nazwiska F. Mansarta, architekta franc.]

miecz, krótki ukośny element konstrukcyjny łączący dwa inne elementy ustawione pod kątem

 

nadproże, poziomy element, wykonywany z drewna, kamienia, cegły, żelbetu, stali itp., przekrywający otwór okienny lub drzwiowy o niewielkiej zwykle szerokości, oparty (bezpośrednio lub za pośrednictwem nasadników) na węgarach, na które przenosi ciężar ściany znajdującej się nad otworem.

nakładka, jeden ze sposobów łączenia dwóch elementów drewnianych na długość lub pod kątem w postaci prostych zazębiających się wrębów

 

namurnica, drewniany element występujący w budynkach murowanych spoczywający bezpośrednio na murze, stanowiący oparcie dla wiązarów więźby dachowej

 

obdaszek, fartuch, okap: 1. w budownictwie drewnianym wąski, jednospadowy daszek przepuszczony na pewnej wysokości na zewnętrznych ścianach budynku, najczęściej między szczytem i ścianą (w Polsce); może być oparty na ostatkach belek czy bali lub na specjalnych krótkich wspornikach, zw.   k r z y ż a k a m i;   w wyższych budynkach drewnianych obdaszki chronią ścianę lub jej fragmenty (najczęściej podwalinę) przed opadami atmosferycznymi, jak również pełnią funkcję jej podziału architektonicznego; 2. jedno- lub dwuspadowy daszek nad bramą, furtką, murem, płotem itp.

obłap, jeden ze sposobów łączenia dwóch elementów drewnianych pod kątem w postaci półkolistych lub prostokątnych wrębów, występuje w ścianach zrębowych

 

oczep, obieraka, ocet, siestrzan, spinka, w budownictwie drewnianym poziomy element konstrukcyjny, łączący górą zasadnicze słupy konstrukcyjne; w konstrukcji słupowo-ramowej oczep jest zwykle związany z belkami nad daną konstrukcją; w budynkach wieńcowych oczep (bal do ocapiania, sumiec) nazywa się niekiedy bale wieńca (zazwyczaj o większym przekroju niż pozostałe bale zrębu), w które zacięte są belki stropowe.

okap: 1. dolna krawędź połaci dachu wysunięta przed lico ściany, w celu chronienia jej przed ściekającą wodą deszczową; 2. obdaszek; 3.  kominek.

okiennica, zewnętrzne lub wewnętrzne zabezpieczenie i przesłonięcie okna, zawieszone przy otworze, o konstrukcji podobnej do skrzydeł drzwi; wykonane zwykle z drewna, często składane, zwłaszcza wewnętrzne; podnoszona okiennica z cienkich poziomych klepek nosi nazwę   ż a l u z j i (strzelica).
 

okrąglak = kłoda

 

ornament, motyw lub zespół elementów zdobniczych, stosowany w architekturze i innych sztukach plastycznych, może występować w formie pasów (o układzie ciągłym lub rytmicznym), wypełniać określone pola (symetrycznie lub asymetrycznie) albo pokrywać jednolicie całą powierzchnię przedmiotu. Ornament jest często stosowany jako element podziału, ram dla kompozycji czy też dla podkreślenia tektoniki przedmiotu (odpowiednie zaakcentowanie jego części). Podstawową cechą ornamentu jest jego nie realistyczny a najczęściej całkowicie abstrakcyjny charakter, polegający na odrzuceniu czynnika ilustracyjnego i operowaniu czystą formą.

ostatek, wypust, statnik, wychodząca poza zewnętrzne lico ściany budynku część bala, sosrębu, belki stropowej itp.; dłuższe, najczęściej profilowane ostatki pełniące rolę wsporników noszą nazwę   r y s i ó w;  ostatek bali pod rysiami -   p o d r y s i ó w. 

ościeże, powierzchnia wewnętrzna ujmującego otwór okienny, drzwiowy itp. Rozróżniamy ościeże b o c z n e   (wewnętrzne powierzchnia węgarów) i   g ó r n e   (wewnętrzne powierzchnie nadproża lub łuku zamykającego otwór). Skośnie ścięte ku wnętrzu lub na zewnątrz ościeże nazywa się   g l i f e m   lub   r o z g l i f i e n i e m;   rozglifienie stosowano powszechnie w architekturze średniowiecznej, szczególnie w otworach murów obronnych. Ościeża wyłożone boazerią noszą nazwę   s z p a l e t ó w.

 

paza, bort, w konstrukcjach drewnianych pionowy żłobek w łątce, w który wchodzą zwężone zakończenia sumików, zw. palcami.

pazdur, pionowa nasada umieszczona na szczycie dachu chałupy, ozdobnie wycięta z kawałka drewna; występuje głównie w budownictwie ludowym Małopolski (najbogatsze formy na Podhalu - lilia, tulipan - i w Sądecczyźnie - motyw grotu, krzyża); odpowiednikiem pazdur na pozostałym obszarze Polski są   ś p a r o g i.

pierzeja, ciąg elewacji frontowych domów stojących w jednej linii, stanowiących ścianę placu lub ulicy.

pilaster, płaski filar przyścienny, pełniący funkcje podpory i dekoracyjnego rozczłonkowania ścian; występuje także jako część obramienia otworów okiennych, drzwiowych, bramnych itp. Pilaster składa się z głowicy, gładkiego lub żłobkowanego trzonu, bazy i często również cokołu; występuje w połączeniu z belkowaniem, rzadziej z łukami (arkady pilastrowe). Czasem stosuje się tzw.   w i ą z k ę   pilastrów - zestawienie całych, pół- i ćwierćpilastrów, wywołujących wrażenie nałożenia na siebie kilku pilastrów o węższych trzonach.

płatew, leżeń, płatwia, pozioma belka prostopadła do więzarów, podpierająca krokwie; występuje też w innych miejscach więźby.

 

płaza, kłoda o płasko dociętych powierzchniach dolnych i górnych

 

płycina, lekko wgłębione pole zwykle obramione profilowaniem

 

podciąg, główna belka podpierająca strop

podcień, otwarte wewnętrzne pomieszczenie w przyziemiu budynku, nie występujące z lica muru, ograniczone słupami, filarami lub kolumnami, usytuowane wzdłuż elewacji budynku albo odbiegające dookoła; w chałupach podcieni (zw. też   p o d s i e n i e m) zajmuje czasem naroże, stanowiąc rodzaj otwartego przedsionka.

podest, spocznik: 1. pozioma płaszczyzna dzieląca biegi schodów; umieszczony między kondygnacjami przerywa długi ciąg stopni i uniemożliwia załamanie ich pod kątem prostym lub przerywa wachlarze stopni na zakrętach; 2. przy kilku poziomych tarasach - krótkie odcinki powierzchni tarasowej.

podwalina: 1. bal (murał, podrąb), w budownictwie drewnianym dolna belka ścian wieńcowych (wtedy zw. także   p r z y c i e s i ą) lub szkieletowych, na której stoją ściany i słupy; podwaliny kładzione są bądź wprost na ziemi czy podmurówce, bądź na kamieniach (zw. peckami) czy palach wbitych w ziemię, najczęściej pod węgłami (zw.   s z t a n d a r a m i); podwalinę nazywa się niekiedy wypełnienie (najczęściej ziemią) przestrzeni pod podwaliną właściwą; 2. fundament.

połać, płaszczyzna dachu ograniczona krawędziami

 

portal, ozdobne obramienie otworu wejściowego, na które składają się elementy architektoniczne i rzeźbiarskie.
 

profilowanie, zdobienie elementu na pewnej długości dekoracją o zróżnicowanym przekroju, np. płaskim, wklęsłym, wypukłym

przęsło: 1. we wnętrzu budowli przestrzeń między parą podpór dźwigających odrębną konstrukcyjnie część sklepienia; 2. wyodrębniona rytmicznie powtarzanymi elementami podziału pionowego części płaszczyzny elewacji (przęsło ścienne); 3. przęsło sklepienne, sklepienie.

przycieś   = podwalina.

przyczółek   => fronton.

przypora, skarpa, pionowy element konstrukcyjny w formie prostego lub uskokowego (przypora dwu-, trójskokowa) filara przyściennego o ściętej pochyło górnej części. Przypora wzmacnia ściany budynku lub wolno stojącego muru oraz przenosi część ciężaru sklepień na fundament; podstawowy element konstrukcji filarowo-skarpowej (przyporowy system).

przyporowy system, system konstrukcyjny charakterystyczny dla sakralnej architektury gotyckiej, umożliwiający przesklepianie dużych przestrzeni na znacznej wysokości; w systemie przyporowym ciężar sklepienia krzyżowo-żebrowego nawy głównej jest przenoszony częściowo za pośrednictwem służek na filary międzynawowe, częściowo - dzięki zastosowaniu   ł u k ó w   p r z y p o r o w y c h (odporowych lub oporowych), przewieszonych ponad dachami naw bocznych lub ukrytych w poddaszach - na zewnątrz przypory (skarpy); uproszczoną odmianą systemu przyporowego jest   k o n s t r u k c j a   f i l a r o w o-s k a r p o w a, w której mury nawy głównej są opięte skarpami przebijającymi dachy naw bocznych i łączącymi się z filarami.
 

przypustnica, element dodany do krokwi przy okapie zmniejszający kąt nachylenia połaci dachowych

przysłupowa konstrukcja, przysłup, system konstrukcyjny uniezależniający ściany budynku od dachu opartego na zespole płatwi i słupów

pułap, warstwa desek przybita do spodu belek stropu drewnianego.

Rama stolcowa, konstrukcja usztywniająca wiązary na osi wzdłużnej budynku złożona ze stolców , płatwi i mieczy

 

rama storczykowa, konstrukcja usztywniająca wiązary na osi wzdłużnej budynku, złożona ze storczyków, rygli, mieczy i zastrzałów

 

rygiel, poziomy element zakładany pomiędzy dwoma słupami, występuje w konstrukcji szkieletowej i więźbach dachowych

 

rysie, ostatki górnych bierwion zrębu wysunięte przed lico ścian

sklepienie, konstrukcja budowlana wykonana z kamienia naturalnego, sztucznego lub cegły (rzadziej z monolitu, np. żelazobetonu), o przekroju krzywoliniowym, służąca do przekrycia określonej przestrzeni budynku.

słup, pionowy, wolno stojący element konstrukcyjny nośny, o przekroju czworokątnym, okrągłym lub wielokątnym; słup z głowicą, o przekroju okrągłym zwany jest kolumną, kamienny o przekroju kwadratowym lub wielokątnym filarem.

słupowo-ramowa konstrukcja, na wiąź, na słup, słupowa, w budownictwie drewnianym zespół krzyżujących się konstrukcji ramowych, złożonych ze słupów ustawionych na kamieniach lub podwalinie (daw. wkopywanych w ziemię) oraz leżących na nich belek, usztywnionych zastrzałami, ryglami itp.

soboty, parterowe, niskie podcienia otaczające kościół drewniany z zewnątrz, na całym obwodzie lub jego części; najczęściej o konstrukcji słupowej, kryte dachem pulpitowym, którego krokwie opierane były na oczepie i ścianie więcowej kościoła poniżej poziomu otworów okiennych; w dolnej części do wysokości ok. 1 m szalowano soboty deskami lub odgradzano tralkami. Szczególnie charakterystyczne dla kościołów Śląska, Małopolski i Moraw (od XVII w.).

socha, rozwidlony górą słup, element więźby dachowej sochowej

stolec, w więźbie dachowej podtrzymujący zespół konstrukcyjny w formie tzw. ramy stolcowej; składa się z dwóch lub więcej słupów zw.   s t o j c a m i,   ustawionych w rzędzie na podwalinie lub bez niej, dźwigających właściwy element podtrzymujący   p l e w y;   konstrukcję stolca usztywniają miecze, zastrzały, rozpory (tzw. pas stolcowy) itp., w identyczny sposób dwa równoległe stolce mogą być usztywniane poprzecznie w płaszczyźnie stojców.

stopa krokwiowa, siodełko, stopa okapowa, rzadko spotykana konstrukcja oparcia dolnej partii więzara; składa się z podstopki i niższej części krokwi złączonych mieczem w zamknięty trójkąt; występuje najczęściej w przypadku, gdy sklepienie wchodzi w przestrzeń poddasza.
 

Storczyk, słup, element ramy storczykowej w więźbach jętkowych umieszczony w głównej osi wiązara

strop, zespół elementów konstrukcyjnych rozdzielających w poziomie poszczególne kondygnacje budynku lub ograniczających go od góry; elementy te dźwigające obciążenie użytkowe, zapewniają ochronę termiczną i akustyczną pomieszczeń oraz usztywniają konstrukcję budynku.

strzecha, dach, (zw. niekiedy kiszką) pokryty słomą (d e k o w a n y); samo pokrycie słomą zw. jest   p o s z y c i e m   (dekówką, poszewką); słoma może być kładziona luźno (tzw. deki) lub w snopkach (tzw. kopice); snopki mogą być bezpośrednio przywiązane do łat (tzw. w dekówkę), leżeć między łatami a przycinającymi ją kijami (tzw. poszycie pod gaj), albo przytwierdzone do łat pośrednio za pomocą przechodzących przez snopki poziomych kijów (tzw. poszycie pod pręt).

sufit, dolna, oszalowana otynkowana część stropu. Sufit może stykać się ze ścianą pod kątem prostym lub przechodzić w nią za pośrednictwem fasety.
 

sumik, bierwiono poziome między łątkami, element konstrukcji sumikowo-łątkowej

sumikowo-łątkowa konstrukcja, w słup, system konstrukcji ścian drewnianych, składających się z poziomych elementów, zw.   s u m i k a m i   (palcami), wpuszczonych w wyżłobione   => pazy słupów narożnych (tzw., niesłusznie,   w ę g i e ł w s ł u p) i pośrednich, zw.   ł ą t k a m i;   ułożone jeden na drugim sumiki wypełniają przestrzeń między łątkami. Łątki i sumiki opierają się zwykle na zwęgłowanej (węgieł) podwalinie, górą związane są wieńcem oczepów. Węgary otworów takich ścian tworzą łątki ustawione bądź na wysokość całej ściany, bądź tylko otworu. Sumikowo-łątkowa konstrukcja bywa łączona z innymi konstrukcjami, np. słupowo-ramową, wieńcową itp.

szalowanie, szalówka, deskówka, obicie deskami lub dranicami ściany, szczytu itp. elementów budynku. Przy szalowaniu stosuje się jedną lub dwie warstwy desek czy dranic w układzie pionowym lub poziomym (czasem jedna pionowa, druga pozioma) oraz różne sposoby łączenia desek: na styk, ucios, nakładkę, pióro, polski zakład itp. (łączenie ciesielskie).

szczyt: 1. dach; 2. dekoracyjne, oparte o kształt trójkąta zwieńczenie elewacji budynku lub jego fragmentów (najczęściej ryzalitów portali, otworów okiennych), klasyczną forma szczytu jest fronton; 3. tarcza.

szkieletowa konstrukcja, system konstrukcyjny ścian i budynków polegający na wydzieleniu elementów nośnych (szkielet) od wypełniających. Dawniej szkielet wykonywany był z drewna (słupowo-ramowa konstrukcja), dziś zazwyczaj z żelbetu lub stali.

śleg, poziome bierwiono umocowane w zrębowych szczytach budynku

ślegowa konstrukcja dachu, dach ślęgowy, system konstrukcji dachu dwuspadowego, składającej się z zespołu poziomych belek, zw.   ś l ę g a m i,   położonych w pewnych odstępach od siebie, równolegle od kamienicy i opierających się na dwóch szczytach; dachy o konstrukcji ślęgowej kryte są zwykle deskami ułożonymi prostopadle do kalenicy.

 

ślemię, poziomy oparty na słupach element więźby sochowej dachowej

śparogi, dekoracyjne zwieńczenie szczytu dachów dwuspadowych lub półszczytowych w postaci wysuniętych ponad kalenice bogato rzeźbionych końców krzyżujących się desek przybitych do krańcowych krokwi.

tarcica, materiał drzewny otrzymany przez przepiłowanie kłody równolegle do osi podłużnej

tęcza, w kościele łuk arkadowy zamykający górny otwór (zw.   t ę c z o w y m) na styku nawy głównej i prezbiterium; w średniowieczu rozpowszechnił się zwyczaj umieszczania w tęczy poziomej belki, zw.   t ę c z o w ą,   na której ustawiano krucyfiks oraz figury Matki Boskiej i św. Jana.

trakt, w architekturze ciąg co najmniej dwóch pomieszczeń znajdujących się na jednej osi, na ogół równoległej do osi podłużnej budynku; zależnie od liczby równoległych do siebie traktów mówimy o budynkach jedno-, dwu- lub więcej traktowych.

tralka, balas, pionowy człon w balustradzie, złożony z jednego lub dwóch gruszkowatych elementów zw. lalkami (tralki jedno- lub dwulalkowe), wsparty na bazie, zwieńczony najczęściej plintą, dźwigający poręcz.

weranda, drewniane lub murowane otwarte pomieszczenie, o charakterze przede wszystkim wypoczynkowym, czasem oszklone, poprzedzające główne wejście do budynku lub znajdujące się przy innej elewacji, zwykle o charakterze dobudówki. Werandy stosowano w domach podmiejskich, wiejskich, w budynkach kolonialnych itp.

węgar, pionowy element konstrukcyjny ujmujący po bokach otwór okienny, drzwiowy itp., dźwigający nadproże lub łuk. Węgary drzwiowe wraz z nadprożem lub łukiem składają się na odrzwia; powierzchnia wewnętrzna węgar nosi nazwę ościeży bocznych.

węgieł, klucze, zwęgłowanie, w budownictwie drewnianym skrzyżowanie dwóch łączących się elementów ścian wieńcowych (wieńcowa konstrukcja).

wiatrownica, długi ukośny element drewniany przymocowany od spodu do krokwi wzmacniający konstrukcję dachu w kierunku podłużnym

wiązanie dachowe   = więźba.

wiązanie muru   = wątek.
 

wieniec, w konstrukcji zrębowej poziomy zespół kilku bierwion ułożonych w kształt odpowiadający zarysowi budowli połączonych węgłami

wieńcowa konstrukcja, blokowa, blok-hauzowa, na węgieł, wieńcówka, na zamek, na zrąb, zrębowa, system drewnianej konstrukcji z poziomych bali, ułożonych jeden na drugim, tworzących tzw. zręby, połączonych na narożnikach (węgły) w zamknięty wieniec (tzw. izba konstrukcyjna).

 

wieszak, słup, element ramy wieszakowej w więźbach jętkowychi płatwiowo-kleszczowych

więzar (kozioł krokwi, pokrok, stolec), element więźby krokwiowej, składający się z zespołu dwóch symetrycznych krokwi opartych na belce więzarowej wraz z wewnętrznymi wzmocnieniami.

więźba, konstrukcja dachowa, wiązanie dachowe, szkielet konstrukcyjny dachu, hełmu, a często i dachu kopułowego, dźwigający pokrycie; w potocznym użyciu synonim więźby typu krokwiowego.

 

więźba jętkowa, konstrukcja, w której krokwie opierają się na jętkach, złożona z więzarów jętkowych utworzonych z krokwi i jętek; jej odmianami są więźby dodatkowo usztywniane wzdłużenie ramami (storczykowymi, stolcowymi lub wieszakowymi), umieszczanymi pod jętkami

 

więźba krokwiowa, konstrukcja złożona z więzarów krokwiowych utworzonych z krokwiowego

 

więźba płatwiowo-kleszczowa, konstrukcja w której krokwieopierają się na płatwiach, złożóna z wiązarów utworzonych z krokwi i kleszczy umieszczanych bezpośrednio pod płatwiami

 

więźba sochowa, konstrukcja utworzona z dwóchgórą rozwidlonych soch, z poziomego ślemienia opartego w rozwidleniu słupów oraz z kluczyn (żerdzi z hakami) zaczepionych o ślemię

 

więźba ślegowa, konstrukcja utworzona z bierwion równoległych do kalenicy i umocowanych w zrębowych szczytach budynku

wpust, fuga, nut, przy łączeniu na szerokość dwóch równoległych drewnianych elementów konstrukcyjnych - żłobek w jednym z nich, odpowiadający występowi drugiego elementu, zw. wypustem (palec, pióro), na który jest nasadzony; czasami zamiast wypustu występuje pióro (klepki).

wrąb, gniazdo (krab, nacięcie, wcięcie, zacięcie), przy łączeniu dwóch drewnianych elementów konstrukcyjnych wycięcie w jednym z nich (albo w obu) umożliwiające nałożenie jednego elementu na drugi; miejsce zw. jest szyją.

wspornik, zaczep, element architektoniczny podtrzymujący (np. żebro sklepienia, posąg), osadzony w ścianie i wysunięty silnie przed jej lico; wykonany w kamieniu, cegle, metalu, rzadziej w drewnie; zazwyczaj silnie profilowany i dekorowany. Zob. też konsola; modylion; kroksztyn.

 

zamek, jeden ze sposobów łączenia dwóch elementów drewnianych pod kątem w postaci systemu zazębiających się wrębów

zaskrzynienie, w drewnianych kościołach o  wieńcowej konstrukcji przedłużenie górnych bali bocznych ścian prezbiterium przez całą długość nawy, powodujące charakterystyczne obniżenie bocznych partii stropu; dzięki zaskrzynieniu następuje powiązanie i usztywnienie ścian prezbiterium i nawy, co umożliwia stosowanie jednolitej rozpiętości więzarów dachowych na całej długości kościoła. Prezbiterium i środkowa część nawy kryta jest wówczas jednolitym dachem; zaskrzynienia kryte są pulpitowymi daszkami schowanymi pod spływającymi niżej połaciami dachowymi nawy.

zastrzał, miecz, ukośnie ustawiony drewniany element konstrukcyjny usztywniający pionowe elementy; para symetrycznych zastrzałów biegnąca od elementu pionowego w górę nosi nazwę ramion, w dół - nóg; dwa jednakowe zastrzały krzyżujące się symetrycznie tworzą krzyż św. Andrzeja (zw. też   k r z y ż o w n i c ą).

złącze ciesielskie, system wrębów umożliwiający łączenie elementów drewnianych, wyróżnia się m.in. złącza na czop i gniazdo, na nakładkę, na jaskółczy ogon, na zamek

 

zrębowa konstrukcja   = wieńcowa konstrukcja

zwieńczenie, najwyższa, zwykle ozdobna część budynku, element architektoniczny, rzeźbiarski lub rzemiosła artystycznego; także najwyższa dekoracyjna część ołtarza, ustawiona u jego szczytu na osi nastawy.

żerdź, kłoda o małym przekroju poprzecznym

Opracowano na podstawie:
1. Ruszczyk Grażyna, "Drewno i architektura. Dzieje budownictwa drewnianego w Polsce
2. zabytki.pl/slownik

 

Projekty "Pejzaż kulturowy miasteczek Lubelszczyzny" i "Architektura drewniana miasteczek Lubelszczyzny" dofinansowano ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.