Funkcja i forma podcieni w zabytkach budownictwa drewnianego w Polsce i w krajach ościennych

Krzysztof Wieczorek, Funkcja i forma podcieni w zabytkach budownictwa drewnianego w Polsce i w krajach ościennych (red. P. Kowalczyk)

 
 
Podcień, jako element budowli znany był już w czasach antycznych, a w średniowieczu i renesansie upowszechniony został w Europie, głównie w miastach. Dziś występuje na całym świecie zarówno w budowlach najprostszych, ludowych jak i dziełach współczesnej architektury. Jest to niezabudowana przestrzeń przyziemia budynku powstała przez cofnięcie ściany lub jej części w stosunku do lica i nakryta wspólnym dachem.
 
W najstarszych zabytkach budownictwa drewnianego lub ich pozostałościach archeologicznych podcień był zadaszoną częścią powierzchni przy ścianie domu. Najczęściej pełnił funkcję warsztatu rzemieślniczego, magazynu opału, podręcznej szopy i z pewnością miejsca wypoczynku mieszkańców. Taką formę i sposób wykorzystania otoczenia domu odkryto między innymi w czasie wykopalisk w Wolinie( IX-XI w.) i w Pułtusku (XIII-XIV w.). W Polsce od XVII wieku podcienie występują powszechnie w budownictwie małomiasteczkowym, a na terenie Wielkopolski także w budownictwie wiejskim. W różnych częściach naszego kraju przyjęły się i utrwaliły jedynie niektóre formy podcieni. Dziś stanowią one ważny, charakterystyczny element budownictwa danego regionu. W skład ekspozycji parków etnograficznych wchodzą najciekawsze domy podcieniowe przeniesione z danego terenu, ale najcenniejsze są te, które przetrwały w swym miejscu pierwotnym czyli „in situ”.
 
Nazwa podcień (dawniej podsień) jest określeniem ogólnopolskim, ale ma swoje odpowiedniki regionalne oraz takie, które wiążą się zwyczajowo z formą i przeznaczeniem całego budynku, kościoła, spichrza, chałupy itp.
 
W zależności od umiejscowienia w budowli, wielkości i głównej funkcji podcieni istnieją ich różne odmiany. Ze względu na sposób ich zbudowania - konstrukcję - podcienie dzielimy na nadwieszone i podparte, w których występuje pionowy słup lub zespół słupów (kolumn) podpierających nadwieszony dach. Słupy połączone z dachem są na ogół wzmocnione mieczami, nierzadko ozdobnie wykończonymi, a podstawa słupa (kolumny) tkwi w poziomej podwalinie drewnianej. W zachowanych najstarszych zabytkach słupy stoją tylko na kamieniach. W obiektach budowanych jeszcze w XVIII wieku, a znanych już jedynie z dokumentów, opisów, wykopalisk lub rekonstrukcji słupy podcieni wkopywane były bezpośrednio w ziemię.
 
Konstrukcyjnie najprostszy podcień nadwieszony czyli podcień pozbawiony podparcia w postaci słupa lub kolumny, jest szerokim okapem dachu wspartym na rysiach lub belkach stropowych z szeroką płatwią. Najczęściej występuje jako przyłap, czyli okap w ścianie szczytowej budynku wąsko-frontowego ( z wejściem w węższej ścianie) charakterystycznego dla miast średniowiecznych i wczesnych zabudowań wiejskich. Układ takich domów z przyłapem obok innych typów podcieni zachował się we wschodniej pierzei rynku w Lanckoronie. W szczytach typowych wiatraków - koźlaków, a niekiedy w spichlerzach, występuje podcień nadwieszony, który mieści się koło windy służącej do transportu ziarna na najwyższą kondygnację wiatraka lub spichlerza.
 
Szerokie okapy wokół ścian dłuższych, w budynkach szeroko-frontowych występowały jako podcienienie nadwieszone wzdłużne. Tego typu rozwiązania konstrukcyjne spotykane zarówno w dziełach architektury jaki i w chałupach wiejskich występują w nizinnych rejonach kraju, ale także w domach górali podhalańskich i w Karpatach Wschodnich. Rozbudowane i zamknięte ścianką-płotem tworzyły w grażdach huculskich tzw. zagaty (zahaty) czyli niskie obórki w których trzymano owce, ocieplając przy tym wnętrze domu .
 
Poza funkcją użytkową szerokie i niskie okapy okalające cały dom sprawdzały się także jako bariera ochronna dla drewnianych budynków, szczególnie tych wysokich np. kościołów czy spichlerzy. Zadaniem takiego okapu było odsunięcie wody opadowej jak najdalej od ścian i podwalin domów, które jeszcze w XVIII wieku stawiano często bezpośrednio na ziemi.
 
Przez podparcie szerokiego okapu nad wejściem domu wąsko-frontowego słupami powstał podcień podparty szczytowy, typowy dla wąskich domów w miastach średniowiecznych i domach wiejskich budowanych w Wielkopolsce w XVII wieku. Najstarszym zachowanym w Polsce drewnianym domem z podcieniem szczytowym jest dom słupowo-ryglowy w Gdańsku Lipcach z 1572 roku. Domy podcieniowe z podcieniem szczytowym zachowały się w rynkach miasteczek Małopolski np. Ciężkowicach, Lipnicy Murowanej, Pruchniku i Kazimierzu Dolnym oraz w Rakoniewicach na terenie Wielkopolski. Najbardziej znanym zabytkiem tej grupy są domy podcieniowe tkaczy w Chełmsku Śląskim z 1707 roku .
 
W budownictwie ludowym podcień szczytowy przetrwał w małych spichlerzach (świronkach) podlaskich i litewskich oraz kuźniach.
 
Na terenie Żuław, Warmii i Mazur w wieku XVIII i XIX, prawdopodobnie pod wpływem wzorów miejskich, wykształcił się charakterystyczny dla tego regionu typ domu podcieniowego. Przez dostawienie wspartego na słupach spichlerza do typowego, długiego domu osadników z Niderlandów postała odmiana podcienia szczytowego - podcień wypustowy z rozbudowanym, często ozdobnym szczytem. Pod dużych rozmiarów podcień mogły wjeżdżać wozy z ładunkiem, który następnie wciągano przez otwór w stropie do magazynu znajdującego się na piętrze, nad podcieniem. Z czasem pomieszczenia te stawały się dodatkowymi powierzchniami mieszkalnymi.
 
Stopniowe zabudowywanie powierzchni pod podcieniem szczytowym doprowadziło do powstania formy podcienia narożnego, który najdłużej zachował się na Kaszubach, Pomorzu i w Wielkopolsce. W takie podcienie wyposażone były tzw. poniatówki, domy przeznaczone dla nowych osadników na Pomorzu, ubogich rolników w innych rejonach kraju i ofiar klęski powodzi w okolicach Nowego Sącza w latach 30. XX wieku.
 
Rozbudowanie podcienia podpartego wzdłuż dłuższej ściany domu doprowadziło z kolei do powstania podcienia wzdłużnego, tak samo jak w przypadku podcienia szczytowego, charakterystycznego elementu dla przedwojennych domów miasteczek Lubelszczyzny (Wojsławice, Goraj, Uchanie), karczm i zajazdów (Sławków) oraz zarówno dworskich jak i chłopskich spichlerzy (w skansenach w Ciechanowcu, Lublinie). Podcienie wzdłużne, obok innych typów, występują dziś najczęściej na południu kraju: w Lanckoronie, Lipnicy Murowanej, Pruchniku i południowych terenach dawnej Rzeczpospolitej, na Ukrainie i w Rumunii.
 
W budynkach wielokondygnacyjnych np. dworskich spichlerzach i budynkach uzdrowiskowych o dodatkowych funkcjach reprezentacyjnych występują galerie podcieniowe - zadaszone ciągi komunikacyjne nad podcieniem w przyziemiu (Worochta, Nałęczów,Tokarnia - skansen).
 
Efektem przedłużania podcienia wzdłużnego na kolejne ściany budynku jest podcień obiegowy. Nie notowany w budownictwie ludowym w dzisiejszej Polsce, ale podobnie jak podcień wzdłużny jest często spotykany na Ukrainie, na terenach Bukowiny i w rumuńskim Maramuresz.
 
W Polsce podcień obiegowy ma ratusz w Sulmierzycach z 1743 roku i dom winiarski w skansenie w Ochli. Ten typ podcienia miał też dawny ratusz w Sławkowie (do 1905 roku). Podcień szczytowy obustronny i obiegowy na poziomie galerii ma również spichlerz dworski w Górznie z XVIII w., zaś typ nadwieszonego podcienia obiegowego obecny jest w spichrzach dworskich w muzeach w Tokarni i Opolu.
 
Podcienie obiegowe przy drewnianych kościołach i cerkwiach (najdawniejszych i budowanych całkiem niedawno) to soboty albo zamsze chroniące stale podwalinę budowli, a w razie potrzeby także uczestników ceremonii religijnych. Soboty bywają zarówno nadwieszone jak i podparte.
 
Funkcje głównie ozdobną i reprezentacyjną od dawna pełniły otwarte ganki stawiane przed wejściem do domu, także będące formą podcienia. W budownictwie ludowym często są przykryte osobnym dachem w odróżnieniu od klasycznego podcienia wypustowego, do którego są podobne, choć zawsze mniejsze w stosunku do reszty bryły budowli. Ganki powszechne we dworach szlacheckich z czasem przeszły do budownictwa wiejskiego i długo uznawane były za oznakę szlacheckiego pochodzenia właścicieli domu. Spopularyzowane przez styl szwajcarski i budownictwo rosyjskie stały się charakterystycznym elementem drewnianego budownictwa na Podlasiu, powstałego w okresie przed II wojną światową.
 
Podobną rolę odgrywały podcienie wnękowe, początkowo występujące w pałacach (np. w Korczewie) z czasem pojawiające się w budynkach miejskich i na wsiach. Najczęściej usytuowane są w środkowej części dłuższej ściany budynku i mogą być zarówno podparte przez dodatkowe słupy jak i pozbawione takiego elementu. Podcienie wnękowe występują w karczmach (Rumszyszki, Korczew), a także w budynkach mieszkalnych gdzie pełnią funkcję otwartego przedsionka przed wejściem do dalszych części budynku.
 
Domy z podcieniem wnękowym (wnęką) występują na Górnym Śląsku, Pomorzu, Północnym Mazowszu, Podlasiu (okolice Węgrowa, Sokołowa Podlaskiego, Siedlec) i w Małopolsce (Sanok i okolice).
 
Podcienie jako charakterystyczne dla regionu elementy budynków drewnianych ulegają zanikowi w postępującym procesie unifikacji, przeróbek i ociepleń domów oraz upraszczania form budownictwa drewnianego. Szczególnie przykre są widoczne efekty braku chęci podtrzymywania odrębności i oryginalności budownictwa w różnych rejonach kraju. Powszechne w małomiasteczkowych rynkach podcienie zaczęły znikać po II wojnie światowej w momencie, gdy rynki przestały być placami targowymi, a nowi mieszkańcy domów podcieniowych z różnych przyczyn nie mogli zajmować się drobnym handlem i rzemiosłem miejskim. Rynki małych miasteczek się wyludniły, podcienie przestały być potrzebne i nie znalazły uzasadnienia w nowych budynkach. Obserwowane w ostatnich latach oznaki zainteresowania wyglądem rynków w małych miejscowościach pozwalają mieć jednak nadzieję, że podcienie tylko na krótko zniknęły z krajobrazu.
 
Literatura
Burszta J., Budownictwo wiejskie w kluczu runowskim pod Nakłem w I poł. XVII w. , [w:] "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”,  r. I –II, 1954, s.104-139.
Ginalski J., Galicyjski rynek. Budowa sektora miejskiego w Parku Etnograficznym w Sanoku, [w:] "Acta Scanenologica", t.10, Sanok 2010, s.29-55.
Gloger Z., Budownictwo Drzewne i Wyroby z Drzewa w Dawnej Polsce, Warszawa 1907 (2006).
Górak J., Budownictwo drewniane miasteczka Wojsławice, [ w:] Studia i Materiały Lubelskie. Etnografia 2, Lublin 1967, s.103 -168.
Materiały Słownika Terminologicznego Budownictwa Drewnianego, red. M. Kornecki, 3/II, 1988- 1989 Kraków (PKZ).
Pawlicki B.M., Słownik Terminów Gwarowych Budownictwa i Architektury Podhala, Spisza i Orawy, Kraków 2010.
Polak C., W prowincjonalnym małym mieście, [w:] "Tygodnik Powszechny” 9/26 lutego 2012, s.12-13.
Polak Z., Zabudowa i kultura materialna grodu pułtuskiego w XIII- XIV w., [w:] "Rocznik Przedsiębiorstwa Państwowego Pracownie Konserwacji Zabytków”, z.2, Warszawa 1987, s.61-76.
Ruszczyk G., Drewno i Architektura. Dzieje budownictwa drewnianego w Polsce, Warszawa 2007.
Taż, Architektura drewniana w Polsce, Warszawa 2009.
Sieraczkiewicz J., Święch J., Skanseny. Muzea na wolnym powietrzu w Polsce, Olszanica 1999.
Tłoczek I., Polskie Budownictwo Drewniane, Wrocław 1980.
Tenże, Dom mieszkalny na polskiej wsi, Warszawa 1985.
Vana Z., Świat Dawnych Słowian, Warszawa 1985.
Żebrawski T., Słownik wyrazów technicznych tyczących się budownictwa, Kraków 1883.
 
Strony internetowe:
www.lib.pia. Org.pl / Content/3645: Zofia Cieśla-Reinfussowa, Domy z wnęką w polskiej architekturze ludowej.
 
strony internetowe miast wymienionych w tekście